"Website usability: gebruikersvriendelijkheid en gebruiksvriendelijkheid"

Martijn de Haan

Waarom gebruikersvriendelijk en gebruiksvriendelijk

In deze rubriek geven onze deskundigen een kijkje in de keuken van i-design. Zij richten zich daarbij vooral op de meest recente technische ontwikkelingen. Martijn de Haan, webontwikkelaar, legt uit wat het belang is van een gebruikersvriendelijke, maar ook gebruiksvriendelijke site is.

Website usability
Een uitgebreide definitie van deze term kan worden omschreven als:

Website-usability is de mate waarin een website, een webpagina of een onderdeel daarvan kan worden benut door specifieke gebruikers om specifieke doelen effectief, efficiënt en naar tevredenheid te bereiken in een specifieke gebruikscontext.

Deze definitie zou je kunnen samenvatten in één woord: gebruikersvriendelijkheid. Toch wordt bij website-usability niet alleen gekeken naar gebruikersvriendelijkheid maar ook naar gebruiksvriendelijkheid. De termen lijken erg op elkaar maar toch zitten er verschillen tussen. Gebruiksvriendelijkheid heeft betrekking op het gebruik van de website. Bijvoorbeeld een handeling die moet worden uitgevoerd of een procedure die moet worden doorlopen. Vaak worden websites ontworpen vanuit het oog van de ontwerper en niet vanuit de gebruiker. Hierdoor wordt veelal gekeken naar wat mooi is en niet wat functioneel is.
Gebruikersvriendelijk heeft betrekking op de gebruikers van een website. Alles is ondergeschikt aan wat de gebruiker wil.
Met andere woorden: gebruiksvriendelijk is intern productgericht en gebruikersvriendelijk is extern klantgericht.

Internettechnologie
De techniek is van groot belang voor de gebruiker. Voordat de gebruiker een website bezoekt, gaan de gegevens door veel verschillende apparatuur. De kwaliteit van een deel van deze apparatuur heeft de eigenaar van de website zelf in de hand. Zo kan de eigenaar kiezen voor een snelle webserver en goede hosting.
De apparatuur waar de eigenaar geen invloed op heeft is die van de gebruiker. De gebruiker kan een langzame internetverbinding hebben, of een oude computer. Hier kun je als eigenaar niets aan doen. Maar de eigenaar kan er natuurlijk wel voor zorgen dat zijn website zo goed mogelijk wordt weergegeven op zo veel mogelijk systemen, oud en nieuw, snel en langzaam.

Sitestructuur
Bij een internetadres is het belangrijk om een goede domeinnaam te kiezen. Bezoekers zullen deze naam moeten onthouden om terug te keren naar de website. Een voor de hand liggende naam is dan wel zo gemakkelijk.
 
Voor navigatie staan voor gebruikers 4 vragen centraal:
-    Waar ben ik?
-    Waar kan ik heen gaan?
-    Waar ben ik al geweest?
-    Hoe kom ik daar?

Belangrijk hierbij is het duidelijk aangeven van links. Zo moeten hyperlinks duidelijk zichtbaar zijn en bezochte links herkenbaar zijn. Logo´s en kruimelpaden helpen de gebruiker bij de positiebepaling. Een sitemap is voor de gebruiker ook erg handig overzicht om te kijken waar hij is geweest, waar hij naartoe kan en hoe hij daar komt. Wel is belangrijk om unieke paginatitels te gebruiken. Wanneer er twee of meerdere pagina’s met dezelfde titel zijn zal dit verwarrend werken.

Ook zoekmachineoptimalisatie leidt tot een grotere gebruikersvriendelijkheid. Gebruikers kunnen dan de benodigde informatie sneller vinden en zullen vaker terugkeren naar de website.

Visueel ontwerp
Consistentie is een belangrijke term met betrekking tot het visuele ontwerp. Deze term houdt in dat de verschillende pagina’s van een website hetzelfde opgebouwd zijn. Hierbij moet gedacht worden aan bijvoorbeeld dezelfde grootte, dezelfde positie op een pagina, dezelfde werking en dezelfde vormgeving. Dit zijn voorbeelden van interne consistentie. Oftewel het overeenkomen van de verschillende pagina’s van een website.
Zo is er ook externe consistentie. Dit houdt in dat een website overeenkomsten vertoont met andere websites. Gebruikers hebben bepaalde verwachtingen van websites met betrekking tot posities van onderdelen, grootte van onderdelen, etc. Deze verwachtingen zijn belangrijk om mee te nemen tijdens het maken van een ontwerp.

Kleuren zijn van groot belang bij het ontwerpen van een website. De kleuren die gebruikt worden dienen op elkaar afgestemd te zijn en zij moeten de toon van de website goed weergeven. Zo zijn er in RGB 3 primaire kleuren. Wanneer 2 van deze kleuren gemengd worden ontstaat er een secundaire kleur. Wanneer 1 van deze secundaire kleuren wordt gemengd met een primaire kleur ontstaat er een tertiaire kleur (zie afbeelding).
Het kiezen van de kleuren kan op verschillende manieren. Zo kan een website bestaan uit monochromatische kleuren. Hierbij wordt een kleur toegepast in verschillende tinten.
Een andere manier is het kiezen van complementaire kleuren. Deze kleuren liggen tegenover elkaar in het kleurenwiel. Deze kleuren vullen elkaar perfect aan. Kijk bijvoorbeeld naar de website van de Staatsloterij. Hier worden de kleuren oranje en donkerblauw gebruikt. Deze liggen tegenover elkaar in het wiel.
Nog een andere manier in het gebruik van analoge kleuren. Deze kleuren lijken op elkaar en liggen naast elkaar op het wiel.
Weer een andere manier is een combinatie van analoge en complementaire kleuren. Deze manier wordt ook wel gesplitst complementair genoemd. Een voorbeeld hiervan is de website van Radio 538. De kleuren paars en roze liggen dicht bij elkaar in het wiel, terwijl groen aan de hele andere kant ligt.
Een laatste manier zijn contrasterende kleuren. Deze verschillen erg van elkaar maar hebben geen logische relatie met elkaar zoals bij complementair of analoog.

Taal
Internetgebruikers zijn geen fanatieke lezers. Lange teksten op een website worden bijna nooit gelezen. Mochten het belangrijke teksten zijn, dan worden deze vaak uitgeprint. Hierbij is het dus belangrijk om ook een link naar een printer-vriendelijke versie van de pagina te plaatsen.
Teksten die geplaatst op een website dienen op een andere manier te worden geschreven dan in bijvoorbeeld een krant. Alles moet zo kort mogelijk worden geformuleerd. Zo kan bijvoorbeeld ‘met behulp van’ kortweg als ‘met’ worden geschreven. Ook tangcontructies moeten worden vermeden. Bijvoorbeeld:
… verleidingen die om aandacht van de bezoeker schreeuwen …
… verleidingen die schreeuwen om aandacht van de bezoeker …

Multimedia
Veel websites maken gebruik van links naar bestanden of pagina’s die speciale software vereisen. Dit is slecht voor de gebruikersvriendelijkheid. Gebruikers zijn in feite verplicht om software te installeren om de website te kunnen gebruiken. Vaak gaat dit ten koste van het aantal bezoekers. Bezoekers zullen eerder afhaken wanneer er allerlei software geïnstalleerd dient te worden.
Wanneer het echt onvermijdelijk is, dient er een link geplaatst te worden naar de downloadpagina van de ontwikkelaar van het benodigde programma. Hier kan de gebruiker zelf beslissen of zij de software wil downloaden en installeren.
Achtergrondmuziek is iets wat gebruikers kan vervelen. In feite zijn er meer redenen om geen muziek op een website te gebruiken dan wel. Zo leidt achtergrondmuziek gebruikers af van hun taak, de waardering hangt af van de smaak van de bezoeker en de laadtijd van de audiobestanden is over het algemeen redelijk groot.
Wanneer toch muziek gebruikt wordt dient er in ieder geval een ‘kill’-knop aanwezig te zijn waarmee de muziek gestopt kan worden.
Voor video wordt het een heel ander verhaal omdat hier geen echte standaard voor bestaat. MPEG is een goede oplossing wanneer je maar 1 type video wilt aanbieden. MPEG wordt ondersteund door alle mediaspelers. Nadeel van dit type is dat het niet kan worden gebruikt voor streaming video.

Toegankelijkheid
Niet elke gebruiker is hetzelfde. Gebruikers kunnen allerlei soorten handicaps hebben en een gebruikersvriendelijke website is hierop voorbereid. Voor visueel gehandicapte gebruikers dient de website de mogelijkheid te hebben om lettertypes te vergroten. Ook de kleurencombinaties moeten zorgvuldig gekozen worden zodat ook gebruikers met kleurenblindheid gebruik kunnen maken van de website. Andere handicaps zoals auditieve en motorische handicaps zijn wat minder van belang bij websites. Bij motorische handicaps is het belangrijk dat de bezoeker zowel met de muis als met het toetsenbord de website kan bedienen. Toetscombinaties zijn een middel om tussen pagina’s te schakelen. Ook kunnen toegangstoetsen worden toegevoegd aan besturingselementen.

Een laatste handicap is de cognitieve handicap. Het is lastig om een website te testen of deze geschikt is voor mensen met een cognitieve handicap. Wat wel een voordeel is, is dat gebruikers met deze handicap het beste geholpen worden door een ontwerp dat geschikt is voor alle handicaps. Door een ontwerp zo eenvoudig mogelijk te maken, zal deze voor een zo breed mogelijk publiek bruikbaar zijn